Tymczasowe aresztowanie jest najsurowszym środkiem zapobiegawczym przewidzianym w polskim postępowaniu karnym. Polega na czasowym pozbawieniu wolności osoby podejrzanej lub oskarżonej poprzez umieszczenie jej w areszcie śledczym na czas trwania postępowania karnego. Nie jest ono karą, lecz środkiem służącym zabezpieczeniu prawidłowego toku postępowania. Z uwagi na szczególnie dolegliwy charakter tymczasowe aresztowanie powinno być stosowane wyłącznie wyjątkowo, gdy inne środki zapobiegawcze, takie jak dozór Policji, poręczenie majątkowe czy zakaz opuszczania kraju, okażą się niewystarczające. W odróżnieniu od innych środków zapobiegawczych, tymczasowe aresztowanie może zostać zastosowane wyłącznie przez sąd. W postępowaniu przygotowawczym prokurator składa do sądu wniosek o zastosowanie tymczasowego aresztowania. Następnie sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu, wysłuchuje podejrzanego oraz jego obrońcę i wydaje postanowienie o zastosowaniu lub odmowie zastosowania tego środka.
Jakie są przesłanki stosowania tymczasowego aresztowania?
Podstawowym warunkiem zastosowania każdego środka zapobiegawczego jest istnienie dużego prawdopodobieństwa, że podejrzany popełnił zarzucane mu przestępstwo. Samo podejrzenie nie jest wystarczające – zgromadzone dowody muszą wskazywać na wysoki stopień prawdopodobieństwa sprawstwa. Oprócz przesłanki ogólnej musi wystąpić co najmniej jedna z przesłanek określonych w art. 258 k.p.k., tj.:
- uzasadniona obawa ucieczki lub ukrywania się podejrzanego,
- uzasadniona obawa bezprawnego utrudniania postępowania, w szczególności poprzez wpływanie na świadków, współpodejrzanych lub niszczenie dowodów (tzw. matactwo),
- realna groźba popełnienia nowego ciężkiego przestępstwa,
- zagrożenie surową karą, zwłaszcza gdy oskarżonemu grozi kara pozbawienia wolności co najmniej 8 lat lub gdy sąd pierwszej instancji wymierzył karę co najmniej 3 lat pozbawienia wolności.
Należy podkreślić, że sąd powinien każdorazowo badać, czy zastosowanie izolacyjnego środka jest rzeczywiście konieczne oraz czy celu postępowania nie można osiągnąć przy pomocy środków wolnościowych.
Kiedy tymczasowe aresztowanie nie powinno być stosowane?
Kodeks postępowania karnego przewiduje również tzw. przesłanki negatywne. Tymczasowego aresztowania co do zasady nie stosuje się, gdy:
- mogłoby ono spowodować poważne niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia podejrzanego,
- pociągałoby wyjątkowo ciężkie skutki dla podejrzanego lub jego najbliższej rodziny,
- charakter sprawy i okoliczności wskazują, że wystarczające będą inne środki zapobiegawcze.
Jak długo może trwać tymczasowe aresztowanie?
W postępowaniu przygotowawczym sąd może zastosować tymczasowe aresztowanie na okres nieprzekraczający 3 miesięcy. Jeżeli ze względu na szczególne okoliczności nie jest możliwe zakończenie postępowania przygotowawczego w ciągu pierwszych trzech miesięcy, sąd może – na wniosek prokuratora – przedłużyć aresztowanie, przy czym łączny okres stosowania tego środka w postępowaniu przygotowawczym nie może przekroczyć 12 miesięcy. Co do zasady łączny okres stosowania tymczasowego aresztowania do chwili wydania pierwszego wyroku przez sąd pierwszej instancji nie może przekroczyć 2 lat. W szczególnie skomplikowanych sprawach możliwe jest dalsze przedłużanie tymczasowego aresztowania ponad okres dwóch lat. Takie przedłużenie wymaga jednak decyzji sądu apelacyjnego i może nastąpić jedynie w wyjątkowych przypadkach wskazanych w ustawie.
Jak zaskarżyć postanowienie o tymczasowym aresztowaniu?
Osobie tymczasowo aresztowanej przysługuje zażalenie na postanowienie sądu o zastosowaniu tego środka.
Termin do wniesienia zażalenia wynosi 7 dni od dnia ogłoszenia postanowienia albo od jego doręczenia, jeżeli strona nie była obecna przy ogłoszeniu. W zażaleniu można kwestionować zarówno istnienie przesłanek stosowania aresztu, jak i prawidłowość procedury jego zastosowania.
Przedmiotem kontroli sądu odwoławczego jest między innymi:
- istnienie dużego prawdopodobieństwa popełnienia przestępstwa,
- występowanie przesłanek szczególnych z art. 258 k.p.k.,
- możliwość zastosowania mniej dolegliwych środków zapobiegawczych,
- proporcjonalność dalszego pozbawienia wolności.
Rola adwokata w sprawach dotyczących tymczasowego aresztowania jest niezwykle istotna już od pierwszych godzin po zatrzymaniu.
Obrońca może:
- uczestniczyć w przesłuchaniach podejrzanego,
- zapoznać się z materiałem dowodowym udostępnionym przez prokuratora,
- przygotować argumentację przeciwko zastosowaniu aresztu,
- brać udział w posiedzeniu aresztowym,
- składać wnioski o zastosowanie środków wolnościowych zamiast aresztu,
- sporządzić i wnieść zażalenie na postanowienie o zastosowaniu lub przedłużeniu aresztu,
- składać kolejne wnioski o uchylenie lub zmianę środka zapobiegawczego w toku postępowania.
W praktyce profesjonalna pomoc adwokata często koncentruje się na wykazaniu, że nie zachodzi ryzyko ucieczki lub matactwa, a cele postępowania mogą zostać osiągnięte poprzez zastosowanie mniej dolegliwych środków, takich jak dozór Policji, poręczenie majątkowe czy zakaz opuszczania kraju.
